The Interaction of Law and Religion

Vijf interessante bijeenkomsten voor christenjuristen in één maand tijd: op 18 september de jaarvergadering van de Christen Juristen Vereniging (CJV), in het weekend van 24-27 september de Europese conferentie in Oostenrijk, op 10 oktober de jaarlijkse studieochtend van het juristennetwerk van ForumC; en ten slotte op 16 oktober een gesprek tussen vertegenwoordigers van de CJV en ForumC over de intensivering van de samenwerking. Het kon minder!

Over de Europese conferentie heb ik verteld in de vorige blog. Dit keer wil ik het hebben over de studieochtend van ForumC. Op de beide andere bijeenkomsten hoop ik later nog terug te komen.

“law and religion”

De studieochtend van ForumC was het vervolg op de jaarlijkse Paul Scholten-studieochtenden. Scholten was een “towering figure” in het landschap van Nederlandse christenjuristen. Maar na 22 bijeenkomsten gewijd aan zijn werk werd het tijd om de blik te verbreden. Want er zijn buiten hem meer mensen met dezelfde thema’s bezig geweest; en ook buiten ons land. Deze keer was de ochtend gewijd aan twee Amerikaanse auteurs, Harold J. Berman en John Witte jr., en een Engelse, Norman Doe. Arko van Helden, jurist bij de provincie Gelderland en productief auteur, heeft al veel over hen geschreven en was dus bij uitstek de juiste persoon om ons in te leiden in het werk van dit drietal. Zijn PowerPoint Presentatie staat op deze site: [ … ]

Berman (1918-2007) kan worden beschouwd als de nestor van het drietal. Witte (1959) is zijn opvolger. Deze heeft op zijn beurt Doe (1957) als het ware aangestoken. Berman heeft in zo’n 25 boeken en 450 artikelen een nieuw interdisciplinair vakgebied op de kaart gezet: the Interaction of Law and Religion. Dat is nogal breed. Het betreft zowel de juridische dimensie van religies als de religieuze dimensie van het recht. Zie de presentatie van Arko op deze site.

Als ik het goed zie, heeft Witte zich vooral gericht op het tweede thema: de religieuze dimensie(s) van het recht. Met een minstens even indrukwekkend oeuvre als zijn voorganger: 45 boeken, waarvan sommige in 15 talen zijn vertaald, en 350 lezingen. Plus een “oogst” van inmiddels 27 tijdschriften die aan dit onderwerp zijn gewijd. Een markant product van zijn inspanningen is de serie over “Great Christian Jurists”, die verschijnt in delen die elk een land bestrijken. Het deel over Nederland en Vlaanderen is inmiddels in 2021 verschenen (“Great Christian Jurists in The Low Countries”). Het bevat twintig opstellen over evenzovele juristen uit alle eeuwen, waarvan voor ons, of in elk geval: voor mij, de namen van Hugo de Groot, Guillaume Groen van Prinsterer, Paul Scholten, Herman Dooyeweerd en Willem Duynstee wel het bekendst zijn.

Norman Doe ten slotte lijkt zich vooral te hebben gericht op het eerste thema: de juridische dimensie van religies. Ik verwijs nogmaals naar Arko’s presentatie en zijn artikelen.

Paul Scholten over Law and Religion

Onvermijdelijk dringt zich natuurlijk de vergelijking met Paul Scholten op. De verbanden liggen voor het oprapen.
Beiden, Berman en Scholten, benadrukken het intrinsieke verband tussen recht en levensbeschouwing (dia 6). Ik kom daar aan het eind van deze aflevering nog op terug.
John Witte heeft het over ”(de tanende) invloed van de Verlichting” op het recht, waarmee het Christendom het recht heeft verrijkt (dia 8). Dat deed mij denken aan Scholten die ergens zegt dat Kant, de vader van de Verlichting, als het gaat om de invulling van zijn ethiek “de piëtistisch opgevoede zoon van den tijd der verlichting is, niet de wijsgeer”. Of, in mijn woorden: ook de moraal uit de tijd van de Verlichting is nog sterk christelijk gestempeld – niet zo autonoom als ze zelf graag wilde. En als vandaag de dag Paul Cliteur op zoek is naar een “moreel Esperanto”, een autonome en universele grondslag van de moraal, dan weet hij al tevoren waaraan de uitkomst van die zoektocht moet voldoen: dat (bijvoorbeeld) geschillen geweldloos moeten worden opgelost. Hoe komt hij daar dan toch bij?
Volgens dia 14 is Witte veel bezig met de betekenis en invulling van het huwelijk. Hoe moeten we dat begrip in onze tijd invullen? Hij onderscheidt zes “dimensies” van het huwelijk: de natuurrechtelijke, de maatschappelijke, de economische, de communicatieve, de contractiele en de spirituele dimensie (zie het opstel van Arko in het Tijdschrift voor Religie, Recht en Beleid 2023 nr. 1). Scholtens definitie is helder: “het huwelijk is de van staatswege erkende vereeniging van één man en één vrouw tot duurzame levensgemeenschap”. Houdt Witte in zijn zoektocht aan die definitie vast, of geven zijn zes dimensies ruimte voor ook andere invullingen?

Intussen meen ik ook één opmerkelijk verschil te zien (als ik het verkeerd zie, moet Arko mij maar corrigeren). Berman lijkt de “intrinsieke” relatie tussen recht en levensbeschouwing vooral te zoeken in “rituelen (toga’s, ceremonies), eerbiedwaardige tradities met autoritaire tekstbronnen inclusief bijbehorende interpretatiemethoden, belang van retorica voor beroepspraktijk, etc.” (ik citeer dia 6). Dat vind ik, met alle respect, niet erg “intrinsiek”: het zijn nogal uitwendige kenmerken van religie en recht. Scholten daarentegen betoogt vanuit de eigen aard van het recht dat er een verband bestaat met levensbeschouwing. Want recht betreft keuzes over goed en kwaad. En die keuzes nemen wij uiteindelijk vanuit onze levensbeschouwing. Ik verwijs naar zijn opstel “Recht en levensbeschouwing” uit 1915 (zie https://www.paulscholten.eu/cp/wp-content/uploads/2.pdf). Misschien zijn Berman c.s. het daar ook wel mee eens, maar dat heb ik dan niet met zoveel woorden opgepikt uit Arko’s verhaal.

Al met al was het een mooie ochtend, met een heldere inleiding, een levendige discussie en veel positieve energie. Op dat laatste hoop ik in een van de volgende afleveringen terug te komen.

– – – – –

De presentatie van Arko staat hier.

Bron afbeelding Harold J. Berman: https://hls.harvard.edu/wp-content/uploads/2022/05/HLB_0608_8042-1200×630.jpg