Is de “sprong” van Scholten hetzelfde als de “sprong” van Kierkegaard?

Is de "sprong" van Scholten hetzelfde als de "sprong" van Kierkegaard? Dat was een vraag waar juristen mee kwamen toen zij Scholten lazen. Scholten leert immers dat een beslissing over een rechtsvraag niet strikt logisch tot stand komt, er is ook altijd een "irrationele" rest, iets wat niet rationeel voor honderd procent verantwoord kan worden. Want een beslissing impliceert een wilsbesluit. Tussen de juridische redenering en de beslissing zit dus iets van een "sprong". En bij Kierkegaard lezen we ook over een "sprong". Hoe verhouden die twee "sprongen" zich tot elkaar?

Scholtens sprong: kennis­theoretisch

In zijn bekendste boek, het Algemeen Deel in de serie Burgerlijk recht van Asser, verschenen in 1931, schrijft Scholten over de "sprong" het volgende:

Nog altijd is men geneigd de juistheid van een wetenschappelijke stelling, op welk gebied ook, met haar bewijsbaarheid in wiskundigen zin te vereenzelvigen. Buiten de wiskunde is echter in iedere wetenschap het zoeken, aannemen en verwerpen van bepaalde conclusies slechts voor een deel het werk van een dergelijke bewijsvoering uit de eene stelling tot de andere ; we bereiken resultaten anders dan door een logisch sluitende keten van betoogen. Bewijsbaar is een constructie nooit. Reeds het feit, dat we in een constructie drie elementen kunnen aanwijzen: het dekken der stof, de logische eenheid en den vorm, en dat tusschen deze drie een vaste rangorde niet bestaat, toont, dat hier van een logisch betoog: de constructie moet zoo zijn en niet anders, geen sprake kan wezen. Doch daarom is het nog niet persoonlijke voorkeur, die over een resultaat van wetenschap beslist. Het is altijd — niet alleen in de rechtswetenschap — het geheel der argumenten, dat de overtuiging wekt.

(…)

Er is in iedere rechtsvinding logische arbeid, gebondenheid aan gegevens; er is altijd ook vrijheid. Het verschil tusschen het eene en het andere geval is slechts een verschil in graad. Slechts hij kan bezwaar tegen deze conclusie maken, die meent, dat beslissingen alleen worden gevonden door logisch voortredeneeren vanuit een bepaald punt, een vast gegeven, waaruit men stap voor stap verder gaat. In waarheid vinden wij ze door zooveel mogelijk gegevens samen te brengen en dan te beslissen. In de beslissing zit ten slotte altijd een sprong. Wie dit inziet, begrijpt ook, dat de beslissing nooit de deductie is uit een gesloten systeem. (…)

Ik geloof, dat in ieder wetenschappelijk oordeel meer ligt dan waarnemen en logisch betoog, doch wat daarvan zij, het rechtsoordeel is meer dan dat — het is nooit herleidbaar tot deze twee. Het is niet een wetenschappelijk oordeel, het is een wilsverklaring: zoo moet het. Het is ten slotte een sprong, gelijk iedere daad, ieder zedelijk oordeel dat is.

Dit boek hebben vele juristen gelezen. Weinigen daarentegen hebben het opstel gelezen dat hij vier jaar eerder had geschreven (1927), waarin hij iets uitvoeriger schrijft over die "sprong". Ik citeer weer:

Reeds in het wetenschappelijk oordeel, de beslissing of zekere stelling waar is, ligt behalve de materie, die geoordeeld wordt (de waarneming) en de regel van logica waarnaar geoordeeld wordt nog een derde, niet nader te herleiden of te omschrijven element: de beslissing zelve. Wordt een wetenschapsoordeel overgenomen, een stelling aan iemand bewezen, dan wordt dit derde genegeerd, aangenomen dat het bij den hoorder juist zoo werkt als bij den spreker. En dit mag men doen, omdat de kans dat het anders is miniem klein is. Doch in het zedelijk oordeel is de beteekenis van dit derde element een geheel andere, is dit irrationeele juist het essentieele.

En een juridisch oordeel is altijd tevens een "zedelijk" (moreel) oordeel, dus impliceert ook een rechtsoordeel altijd in meer of mindere mate een sprong. Het is geen algebra, geen gesloten systeem.

Deze twee citaten laten al duidelijk zien dat het bij Scholtens "sprong" gaat om een kennistheoretisch begrip. Dat wordt versterkt door de verwijzing naar het boek van Kohnstamm (collega, geestverwant en vriend van Scholten; vooral bekend als pedagoog, maar van origine fysicus; hij was zelfs enige tijd hoogleraar in zowel de thermodynamica als de pedagogiek!) over kennisleer: Het Waarheidsprobleem, gepubliceerd in 1926. Die schrijft onder meer (op blz. 234):

(…) in elk empirisch systeem is een onoverzichtelijk aantal ,,mogelijkheden". Daarom laat het geen ,,logische" bewijsvoering toe. Wat op dit gebied bewijsvoering heet, is het zoodanig ophoopen en rangschikken van argumenten, dat het geheel ,,overtuiging" wekt bij ieder normaal en onbevooroordeeld denker, dat het zulk een denker den ,,sprong" doet wagen, hem tot het ,,besluit" brengt dat, wat logisch niet bewezen en onbewijsbaar is, toch als zeker te aanvaarden, voor ,,waar" te houden. Zonder ,,sprong in het denken", zonder ,,besluit", valt er geen waarheid op het terrein van de empirische wetenschap te veroveren. (…) Alleen wie den moed heeft tot het besluit (…) kan haar vinden, mits men daarbij maar bedenke dat die ,,sprong" en dat ,,besluit" juist iets is, dat wij niet zelf willekeurig maken, dat niet van onzen wil afhangt, maar dat het een overtuiging is, die ons overweldigt, ons opgedrongen of wil men liever, ons geschonken en in den schoot geworpen wordt.

De "sprong" van Scholten dus kennistheoretisch te duiden. Hoe zit dat bij Kierkegaard?

Hier moet ik voorzichtig zijn, want ik weet weinig van het werk van Kierkegaard. Uit wat ik er zoal over lees, maak ik op dat de "sprong" bij Kierkegaard in ieder geval een religieuze dimensie heeft. Wij moeten het domein van het denken verlaten, overstijgen, om tot geloof te (kunnen) komen. Vaak valt in dat verband de term "existentieel" – waarbij helaas nooit (althans, dat is mijn ervaring tot dusver) wordt duidelijk gemaakt wat men daar precies mee bedoelt. En in heel het werk van Scholten komt die term niet voor. Zo'n religieuze lading heeft de "sprong van Scholten" duidelijk niet.

Dus, om antwoord te geven op de vraag waarmee ik deze aflevering begon: nee, de "sprong" van Scholten is niet hetzelfde als de "sprong" van Kierkegaard.