Europa

In oktober was ik te gast bij een driedaagse cursus over The Making of Europe, verzorgd door Jeff Fountain van het Schuman Centre for European Studies. Voor wie dit centrum nog niet kent (ikzelf kende het tot voor kort niet):

“The Schuman Centre for European Studies is a virtual, interdisciplinary network with associates in the Netherlands, Romania, Finland and Latvia. The centre strives to ‘jog memories’, ‘stir consciences’ and ‘awaken imaginations’ concerning Europe and her Christian heritage. Through courses, events, tours and publications, the centre promotes biblical perspectives on Europe’s past, present and future, informing effective social, cultural and spiritual engagement towards a society based on biblical values.”

Geschiedenis

De cursus was een soort van intellectuele “Europe in three days”: in razend tempo door zeventien eeuwen. Beginnend bij de bekering van keizer Constantijn in 313 en eindigend bij vandaag. Een mix van kerkgeschiedenis en “algemene”, lees: politieke geschiedenis. Doel was de invloed zichtbaar te maken die het christendom heeft gehad op de wording van Europa.

Veel van de gebeurtenissen die langs kwamen, kende ik al van de lagere school (ja, daar al!) en het VWO. Maar in die lessen werden geen verbanden zichtbaar gemaakt, het bleven losse gebeurtenissen. De rode draad van cursus is nu om de sporen te laten zien van het christendom op architectuur, business, huwelijks- en gezinsleven, gastvrijheid (de kloosters vingen wezen, pelgrims en andere behoeftigen op), gezondheidszorg, kunst, landbouw (monniken leerden de boeren hoe ze moerassen droog konden maken en gebruiken), mensenrechten, muziek, onderwijs, bestuur en rechtspraak, steden, taal, literatuur en wetenschap. Imposant.

En marge van de cursus kregen we ook nog twee korte heritage tours door Utrecht en door Amsterdam, waarbij Jeff Fountain onze aandacht vestigde op elementen in de bebouwde omgeving waarin sporen van een christelijk verleden zijn terug te vinden. Bijvoorbeeld in Utrecht: in en om de Pieterskerk, of over de personen van Sint Maarten en Willibrord en paus Adrianus (de enige Nederlandse paus ooit). Of in Amsterdam: de plek waar het Baptisme ontstond, of de sporen van de twintig kloosters die Amsterdam gekend heeft, of de huizen van Rembrandt en Kuyper. Ook imposant.

Fountain wil de christelijke erfenis zichtbaar maken. Daarmee wil niet gezegd zijn dat er geen andere invloeden zijn geweest dan de christelijke. Natuurlijk zijn die er ook: het Europa van vandaag is een amalgaam van culturele, filosofische en religieuze invloeden. Maar het is wel zeker dat “we cannot understand European history without understanding Christianity and the Bible” (Richard Dawkins).

De founding fathers van de EU

Zeventien eeuwen is erg ver terug in de geschiedenis. We kunnen ook iets dichter bij huis blijven (in de tijd). De Europese eenwording zoals die na 1945 gestalte heeft gekregen, is voor een groot deel terug te voeren op de inspanningen van drie mannen: Robert Schuman, Konrad Adenauer en Alcide de Gasperi. Zij hebben de grondslag gelegd voor de Europese Unie zoals we die vandaag de dag kennen. En die grondslag was onversneden christelijk. Alle drie waren vrome katholieken, die de inspiratie voor hun inspanningen ontleenden aan hun christelijke geloof en wereldbeeld. In plaats van wrok, wraak en haat, streefden zij naar een Europese samenleving gebaseerd op vrede, saamhorigheid, wederzijdse acceptatie en afhankelijkheid, onderlinge verbondenheid, respect voor wet en recht. De echo daarvan is nog altijd te beluisteren in artikel 67 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie, waarvan het eerste lid luidt: “De Unie is een ruimte van vrijheid, veiligheid en recht, waarin de grondrechten en de verschillende rechtsstelsels en -tradities van de lidstaten worden geëerbiedigd.”

Dit stukje geschiedenis is veel minder bekend bij het grote publiek. En zelfs veel politici presenteren de EU als niet meer dan een economisch project. Dat is de EU natuurlijk ook, maar zij is nog veel meer dan dat: de EU is gegrondvest op waarden die heel bewust gekozen zijn. De economische samenwerking levert ons veel op. Mogen de waarden dan misschien iets kosten? (De opbrengst is overigens niet los verkrijgbaar zonder de waarden, maar dat is een ander verhaal.)

Paul Scholten

Wat heeft dit alles met Paul Scholten te maken? Daarover ging deze blog toch?

In Scholtens tijd, 1875-1946, was er nog geen sprake van een Europese integratie. En hij heeft vrijwel niets geschreven over Europa of de Europese geschiedenis. Toch is er een evident raakvlak. Zijn eerste opstel (1915) over Recht en levensbeschouwing eindigt Scholten met de woorden:

“Het is mijn innige overtuiging, dat slechts een nieuwe religiositeit ons kan doen opklimmen uit de ellendig verbrokkelde cultuur van nu. Wordt die ons gegeven, dan zal ook de nieuwe levensstijl gevonden worden voor staat en samenleving, voor bedrijf, handwerk en kunst. Zonder haar zijn alle pogingen daartoe onmachtig. En dàn – maar ook dàn eerst – zal het mogelijk zijn gezamenlijk te komen tot een beter recht (…).

Een nieuwe religiositeit – niet een nieuw geloof. Wie van de waarheid, in het Evangelie geopenbaard, ook maar iets heeft begrepen, weet dat in het Christendom onuitputtelijke rijkdom ligt besloten. Moge die herleving ons geschonken worden.”

Precies die “onuitputtelijke rijkdom” is het waarbij ook het Schuman Centre ons wil bepalen, zoals hierboven al geciteerd: “the centre promotes biblical perspectives on Europe’s past, present and future, informing effective social, cultural and spiritual engagement towards a society based on biblical values.”

Alles over het Schuman Centre for European Studies is te vinden op hun site. Zeer aanbevolen.

En nummer 2 van Radix 2023 was geheel gewijd aan Europa. Eveneens aanbevolen!

Beeld: Photo by Christian Lue on Unsplash