Moeten we de rechtsstaat opnieuw uitvinden? (2)

Dat was de vraag die we Leendert Verheij hadden voorgelegd voor zijn lezing op de Paul Scholten-studieochtend van 12 oktober dit jaar. Met in het verlengde daarvan de vraag of het werk van Paul Scholten ons kan helpen bij het duiden van wat er is gebeurd – en hopelijk ook bij het vinden van oplossingen of op zijn minst: oplossingsrichtingen. Wat heeft de ochtend opgeleverd? 

De kinderopvangtoeslagenaffaire

Aanleiding tot de vraag was de reeks van “crises” in de rechtsstaat van de laatste jaren, met misschien wel als heftigste: de kinderopvangtoeslagenaffaire. Als aanloop naar zijn verhaal nam Verheij drie bijbelteksten: 

• “Wee jullie, schriftgeleerden en farizeeën, huichelaars, jullie geven tienden van munt, dille en komijn, maar veronachtzamen wat in de wet zwaarder weegt: recht, barmhartigheid en trouw, terwijl men het een zou moeten doen zonder het andere te laten. Blinde leiders zijn jullie” (Matteüs 23 vers 23). 
• “Er is jou mens gezegd, wat goed is, je weet wat de Heer van je wil: niets anders dan recht te doen, trouw te betrachten en nederig de weg te gaan van je God” (Micha 6 vers 8).  
• “Dit zegt de Heer van de hemelse machten: Spreek eerlijk recht, wees goed en zorgzaam voor elkaar; onderdruk geen weduwen en wezen en ook geen vreemdelingen en armen, en wees er niet op uit om een ander kwaad te doen” (Zacharia 7, vers 9-10). 

Daaruit destilleerde hij drie kernbegrippen: recht, barmhartigheid en trouw. Tegen die achtergrond schetste Verheij de kinderopvangtoeslagenaffaire. Een onheilspellende achtergrond voor wie ook maar íets van die affaire afweet.  

Om te beginnen de feiten, zoals een goed jurist – en al helemaal een goed rechter – betaamt. Volgens de parlementaire enquêtecommissie die de affaire heeft onderzocht, hebben èn de wetgever èn de uitvoerders èn de rechtspraak gefaald. De wet was te hard, de uitvoering meedogenloos, de rechtspraak doof (tot 2019); en de schade was gigantisch, zowel in materiële als in immateriële zin. De kosten van herstel van de schade belopen nu al € 10 miljard en het einde is nog niet in zicht. Waar ging het mis? 

Recht en wet

Een eerste notie die wij van Scholten leren, is dat recht méér is dan wat er in de wet staat; dat recht doen méér is dan het mechanisch toepassen van de wet. Misschien voor niet-juristen een verrassend inzicht, maar voor juristen vanzelfsprekend – als het goed is. De betekenis van de wet kun je lang niet altijd afleiden uit de tekst allen, daar komt veel meer bij kijken, zoals: rechtsgeschiedenis, interpretatie, intuïtie, billijkheid. En uiteindelijk: gerechtigheid – of in elk geval: het streven daarnaar.  

Wetten komen niet uit de lucht vallen, we staan in een lange geschiedenis. Daarin hebben zich tal van beginselen ontvouwd die wij in het recht willen respecteren en waarop heel onze wetgeving berust. Twee van die beginselen haalde Verheij in het bijzonder naar voren: gezag en gemeenschap. Die moeten met elkaar in balans zijn. Overheerst het beginsel van gezag, dan wordt de wet tot werktuig van tirannie; overheerst het beginsel van gemeenschap, dan wordt zij tot werktuig van anarchie. In beide gevallen houdt het recht op te bestaan – aldus Scholten. 

Uiteindelijk gaat het in het recht om goed en kwaad. Scholten noemt het recht “een provincie” van de moraal. Die gedachte werkt door bij iedere rechtsvorming: de wet, de uitvoering, de rechtspraak – als het goed is.  

Gerechtigheid

Rechtstoepassing oriënteert zich dus – of: behoort zich te oriënteren – op het streven naar gerechtigheid. De Hoge Raad heeft dat voor het civiele recht al in 1919 erkend. De Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State heeft dat voor het bestuursrecht pas honderd jaar later erkend. Vanaf het begin paste de Afdeling de toeslagenwetgeving glashard en mechanisch toe; “blind voor mens en recht”. In 2019 kwam zij tot een milder oordeel, met meer oog voor de ruïneuze gevolgen van die harde toepassing in de levens van mensen. Dat had al jaren eerder gekund.  

Maar hoe pas je dat in in ons constitutionele systeem? De rechter moet toch de wet toepassen? Of niet soms? “Iedere gemeenschap, die waarlijk gemeenschap is, heeft in de liefde haar grondslag en haar einddoel”, aldus Scholten. Liefde? Hoe geef je dat een plek in het recht? Mag dat soms de wet opzij zetten? 

Scholten antwoordt: “Voor de rechter is er gebondenheid aan het recht. Het subjectieve moet zoveel mogelijk buitengesloten worden, aan de drang naar gerechtigheid tegen de bestaande regel in mag alleen worden toegegeven, als hij, die het oordeel velt, niet anders kàn, als een zich buigen voor de regel niet slechts zou zijn het aanvaarden van een uitspraak die niet geheel bevredigt, maar van een die rechtstreeks in strijd is met de overtuiging: dat màg niet.”  

“Voor de rechter is er gebondenheid aan het recht” – dat is dus meer dan gebondenheid aan alleen de wet. En om nogmaals Scholten te citeren: “De bijbel leert ons […] dat wij open moeten staan voor hen, die maatschappelijk aan de zwakke zij staan, dat vooral zij recht moeten vinden. Hier raakt […] de prediking der barmhartigheid de rechtseis.” Barmhartigheid – daarmee komen we bij de drie bijbelteksten die Verheij aan het begin citeerde. 

Oplossingsrichting

De kinderopvangtoeslagenaffaire heeft bij de overheid tot veel initiatieven voor verbetering geleid. Nieuwe procedures, nieuwe regels, nieuwe instituten. Zijn we er daarmee? 

Nee, aldus Verheij in de lijn van Scholten; er is meer nodig. Er is een metanoia nodig: een omkeer, een innerlijke verandering; zeg maar: een bekering. Scholten noemt het: een nieuwe religiositeit. Niet een nieuw geloof. Want: “In het Christendom ligt onuitputtelijke rijkdom besloten” om tot de noodzakelijke vernieuwing van het recht te komen. Die roep om metanoia is overigens niet een exclusief christelijke gedachte. Ook een niet-christelijk denker als Markus Gabriel is tot dezelfde conclusie gekomen. Dat houdt in: bij onszelf beginnen, onze eigen vooroordelen aanpakken en ons eigen handelen aanpakken. Dat besef moet aangewakkerd en levend gehouden worden door opleiding, scholing, permanente educatie, intervisie, luisteren naar signalen uit de samenleving.  

De lezing van Verheij is te veelomvattend om in 1000 woorden samen te vatten. De tekst van de lezing kun je hier vinden: Tekst. De PowerPoint presentatie die Verheij gebruikte kun je hier vinden: PowerPoint Presentatie. Alles met toestemming van en dank aan de auteur.

beeld: Wikimedia Commons