En

“Wie hetzelfde anders zegt, zegt iets anders”. Die uitspraak deed Scholten min of meer terloops in zijn afscheidscollege in 1945. Hij is inmiddels als kunst aangebracht op een gebouw van de Universiteit van Amsterdam aan de Oudemanshuispoort:

Was het een al bekende uitdrukking die hij gebruikte, of was het origineel? Ik heb ‘t op internet opgezocht; de uitspraak lijkt origineel te zijn. Hij is voor mij vooral belangrijk geworden bij het lezen van de Bijbel. 

Twee woorden

Het valt mij namelijk dikwijls op dat de Bijbel met twee woorden spreekt. In de Psalmen en de Spreuken en de Profeten staat dat bekend als de stijlfiguur van het parallellisme. Een paar voorbeelden (uit honderden): 

• Psalm 103 vers 7: “Hij maakte Mozes zijn wegen bekend, de kinderen Israëls zijn daden.” 
• Psalm 128 vers 1: “Welzalig ieder die de Heer vreest, die in zijn wegen wandelt” 
• Spreuken 1 vers 8: “Hoor, mijn zoon, de tucht van uw vader en verwerp de onderwijzing van uw moeder niet” 
• Spreuken 10 vers 1: “Een wijs zoon verheugt zijn vader, maar een dwaas zoon is een bekommering voor zijn moeder.” 

(Ik citeer uit de NBG-vertaling van 1951. En, zoals gezegd, het zijn maar een paar voorbeelden uit honderden.)  

Wat is hier aan de hand? Gaat het alleen om een stijlfiguur? Een dichtvorm? Wordt in het tweede lid in wezen hetzelfde gezegd en bedoeld als in het eerste lid? Als dat zo is, kun je (bijvoorbeeld) het onderscheid tussen vader en moeder in Spreuken 10 vers 1 ook weg-vertalen, zoals de Groot Nieuws Vertaling van 1996 doet: “Een wijze zoon is voor zijn ouders een vreugde, een dwaze zoon bezorgt ze verdriet”. Terecht? Of gaat hiermee misschien een subtiele nuance verloren? De vader die pronkt met zijn zoon die het goed doet, maar graag de andere kant op kijkt als zoon minder ordentelijk door het leven gaat; dan krijgt de moeder de volle last van het verdriet. Herkenbaar? Zou dat misschien de onuitgesproken gedachte kunnen zijn achter Spreuken 10 vers 1?

En

Als ik de uitspraak van Scholten als uitgangspunt neem, valt mij ook op hoe vaak bijvoorbeeld in de brieven van Paulus het woordje “en” voorkomt. Weer een paar voorbeelden uit tientallen of misschien wel honderden:

• Romeinen 4 vers 25: “Christus is overgeleverd om onze overtredingen en opgewekt om onze rechtvaardiging”.
• Efeze 6 vers 10: “weest krachtig in de Here en in de sterkte zijner macht”.

Ik ben geen theoloog, ik onthoud mij hier van theologische interpretaties. Ik geef alleen aan hoe ik het als verrijkend ervaar om door de bril van Scholtens uitspraak de Bijbel te lezen. Het stimuleert mij om te zoeken naar het verschil in betekenis, naar de rijkdom die er ligt in de schijnbare herhaling. Uiteraard: zonder spijkers op laag water te gaan zoeken.

Verschillen in de Bijbel

En krijgt tegen deze achtergrond het bestaan van de vier evangeliën niet ineens meer reliëf? Ze herhalen elkaar deels, maar vaak in net iets nadere bewoordingen. Soms spreken ze elkaar tegen. Is dat niet heel logisch? Dat er verschillen zijn in de Bijbel is veel minder verrassend dat het feit dat er zo veel overeenstemming is op talloze punten. Kijk eens hoeveel woorden in de evangeliën en de brieven overeenkomen met woorden in de wet, de profeten en de psalmen – vaak als citaten, maar nog veel vaker inhoudelijk. Is dat niet opmerkelijk in teksten die in de tijd en qua cultuur waarin ze geschreven zijn mijlen ver uit elkaar liggen? Als we daarop letten, hoeven we ook niet zoveel moeite te doen om de verschillen die er inderdaad zijn, glad te strijken, “op te lossen” of weg te verklaren. Het zou eerder raar zijn als er géén verschillen zouden zijn in teksten die zó ver uit elkaar liggen wat hun ontstaan betreft.

Psychologie van de getuigenverklaring 

Er is veel onderzoek gedaan naar het totstandkomen van getuigenverklaringen in strafzaken: the psychology of eyewitness testimony. Een deel van mijn proefschrift was eraan gewijd. Vraag aan twee getuigen wat ze weten over een incident, bijvoorbeeld een botsing tussen een auto en een fietser, en je zult waarschijnlijk twee verschillende verhalen krijgen. Heel logisch. Sterker nog, als je twee identieke verhalen krijgt, rijst de verdenking dat hun verklaringen op elkaar zijn afgestemd, dat ze niet onafhankelijk zijn. Dat doet al gauw vragen rijzen over de betrouwbaarheid van de verklaringen, zéker als het gaat over complexere zaken, zoals een drugstransport, waarin medeverdachten als getuigen in elkaars zaken worden gehoord.  

Jurist en geloof

Iemand vroeg mij eens: heeft jouw jurist-zijn misschien ook iets betekend voor je geloofsbeleving? Mijn antwoord was: ja. Onder meer door deze uitspraak van Scholten: “Wie hetzelfde anders zegt, zegt iets anders”. Ik heb er dikwijls aan moeten denken. En ik heb lang erover getwijfeld of het echt wel zo is; had Scholten eigenlijk wel gelijk?

Inmiddels is mij duidelijk dat hij zéker gelijk had. Deze uitspraak heeft mij geleerd de Bijbel indringender te lezen. Hij is als het ware een sleutel geworden die toegang geeft tot meer betekenis van bekende teksten. Zo onlangs nog de twee brieven van Paulus aan de Tessalonicenzen. Ik had ze al vele malen gelezen. Maar het viel mij nu voor het eerst op hoe vaak je daarin het woordje “en” tegenkomt. Een schijnbaar onbeduidend woordje, waar je gemakkelijk overheen leest. Maar… onbeduidend? Nee dus!