De Tora en ons recht

In de vorige aflevering schreef ik over de conferentie van de Duitse christen-juristen in Keulen. “De titel van de conferentie was: Judentum – der Schatz unserer gemeinsamen Wurzeln; de organisatoren en de doelgroep van de conferentie waren juristen van alle rangen en standen. Het kan niet anders of op een conferentie met zo’n titel en zo’n doelgroep komt de vraag aan de orde wat de Tora nog te betekenen heeft (of kan hebben, of misschien wel móet hebben) voor ons moderne recht”, schreef ik daar. Die vraag is inderdaad in verschillende referaten aan de orde gekomen. Zij is ook bij herhaling door Scholten behandeld. Is er misschien iets van overeenkomst te zien? Heeft de conferentie misschien nieuwe inzichten opgeleverd? 

(Geen) diefstal van grofvuil

Om bij Scholten te beginnen: hij ziet de Tien Geboden als de grondslag van ieder recht. Maar het zijn, aldus Scholten, geen rechtsregels die je zo maar kunt overnemen in je wetboek. Nee, het zijn “rechtsbeginseluitspraken”, dat wil zeggen: “voorstellingen omtrent wat behoort van primaire aard, die zich vanzelf opdringen”. Vanzelfsprekendheden, zou je kunnen zeggen. Bijvoorbeeld: gij zult niet stelen. Heel evident.  

Maar als je nu eens een mooi tafeltje weghaalt bij het grofvuil dat ’s avonds om 22.00 uur op straat is gezet om de volgende dag te worden opgehaald door de vuilophaaldienst: is dat diefstal? Decennia lang waren de Nederlandse juristen het daar niet over eens. Op 12 maart van dit jaar hakte de Hoge Raad de knoop door: wie afval ter inzameling aanbiedt, wordt geacht daarmee de eigendom van dit afval te hebben prijsgegeven. Dat huisvuil is dan van niemand meer. En dus pleeg je geen diefstal als je iets bij het grofvuil weghaalt en in je eigen huis zet. 

Het voorbeeld laat zien dat er nog een hele weg te gaan is van “gij zult niet stelen” naar de beslissing dat in een concreet geval, op een bepaalde tijd en plaats, sprake is van diefstal (of niet). Dàt is wat Scholten bedoelt als hij de Tien Geboden “rechtsbeginseluitspraken” noemt. 

Toen en nu

In hoeverre kun je nu de regels uit de Tora vertalen naar ons moderne recht? Aan die vraag was de lezing (en de daarop volgende workshop) van Markus Zehnder gewijd. Zehnder is “Professor für Altes Testament an der Internationalen Hochschule Liebenzell”. Zijn referaat laat zich niet in een paar zinnen samenvatten. Voorop stelde hij: we moeten ootmoedig zijn als wij bijbelse teksten gaan analyseren. Respect hebben voor de tekst èn voor de context, historisch en cultureel. En daarbij ook rekening houden met de mate van verschil tussen de situatie van toen en die van nu.  

Zehnder noemde in dat verband twee voorbeelden. Als het gaat om migratie is er een groot verschil tussen de situatie drieduizend jaar geleden en de situatie nu. Daarom kun je de bijbelse wetten over migratie niet zo maar overzetten naar het heden. (Een waarschuwing aan sommige politieke partijen om in een debat over migratiebeleid niet te gemakkelijk te verwijzen naar bijbelteksten over gastvrijheid voor vreemdelingen?) Maar als het gaat om huwelijk en echtscheiding is het verschil tussen toen en nu relatief klein. Dus op dat gebied bieden de bijbelse wetten meer houvast (dan in het geval van migratie) ook voor nu. 

Ter zijde: Scholten heeft een standaardwerk voor studie en praktijk geschreven over het personen- en familierecht. Daarin schrijft hij over echtscheiding klip en klaar: “Wat ons betreft, wij voelen ons gebonden door het woord van Jezus (Matth. XIX)”. Dat “woord van Jezus” is daarmee nog geen geldend Nederlands recht; onze wet biedt nu eenmaal een zekere ruimte voor echtscheiding. Het laat alleen zien hoe Scholten het geldende Nederlandse recht beoordeelt vanuit zijn levensbeschouwelijk perspectief. Ergens anders schrijft hij dat een rechter die dit standpunt deelt, daarom de echtscheidingswetgeving, voor zover die ruimte biedt voor verschillende uitleg, restrictief zal interpreteren. 

Vier lagen

Zehnder betoogde dat je vier lagen kunt onderscheiden binnen de bijbelse wetgeving: Einzelanweisungen, Regeln, Prinzipien en grundlegende Sichtweisen. Ik gebruik de Duitse termen van Zehnder, omdat de vertaling ervan naar het Nederlands nog niet direct voor de hand ligt. Zo vind je de term Einzelanweisung niet in het grote Van Dale Duits-Nederlands Woordenboek en zelfs niet in het Digitales Wörterbuch der Deutschen Sprache. Het betreft zoiets als: regels voor (of: naar aanleiding van) concrete gevallen. Bijvoorbeeld: de regels voor het huwelijk van erfdochters, die in Numeri 36 geformuleerd worden naar aanleiding van een concrete kwestie (en daarmee vervolgens algemeen geldend recht werden). Regeln zijn wat meer generiek, wat abstracter. Bijvoorbeeld: het voorschrift om een borstwering te maken op het dak van je huis (Deuteronomium 22 vers 8). Prinzipien zullen op het niveau liggen van wat Scholten de rechtsbeginseluitspraken noemt. Sichtweise ten slotte is zoveel als: zienswijze, manier van kijken naar de dingen. Bijvoorbeeld (het voorbeeld is van Zehnder): leven gaat boven bezit in de wetgeving van Israël – en daarom staat wel op moord, maar niet op diefstal of zaaksbeschadiging, de doodstraf. 

Natuurlijk is hiermee niet het laatste woord gezegd. Deze vier categorieën zijn als het ware een raster dat je over alle afzonderlijke regels van de Mozaïsche Wet kunt leggen. Er is ongetwijfeld discussie mogelijk over hoe je een bepaalde regel classificeert, in welke categorie je ‘m onderbrengt. Recht is nu eenmaal een “discursieve” grootheid. Dat wil zeggen: je moet al redenerend stap voor stap tot een slotsom komen. En daarbij kunnen er verschillen van inzicht optreden. Dat hoort erbij.  

Het onderscheiden van deze vier lagen was voor mij in elk geval nieuw. Het lijkt me een goed hulpmiddel om een stapje verder te komen in het denken over de verhouding tussen de Tora en ons recht. 

– – – – – 

De referaten van de conferentie in Keulen (of een deel daarvan) zullen worden gepubliceerd op de site van de vereniging Christ und Jurist, is ons beloofd. 

Bron plaatje: Wikimedia (https://www.flickr.com/photos/24298372@N04/3370866111), Auteur: Lawrie Cate (https://www.flickr.com/people/24298372@N04).