14 juni 2024 / 

 / 

Theologen versus juristen?

Binnenkort hoop ik “verslag” te kunnen doen van een prachtige conferentie. Met die zin eindigde ik de aflevering van vorige week. Wel, dat kan ik inderdaad. Een prachtige conferentie. En dat niet alleen vanwege het aangename lenteweer of de mooie locatie (het Maternushaus, een fraai conferentiehotel van het aartsbisdom Keulen, midden in de stad). De conferentie was in alle opzichten geslaagd: goede sprekers, waardevolle inleidingen, inhoudelijk debat, opbouwende gesprekken. En dat alles in een positieve, vredige sfeer, met 140 deelnemers van alle leeftijden, uit alle juridische beroepen (inclusief studenten), uit alle delen van Duitsland (plus één uit Oostenrijk en één uit Nederland) en uit alle kerkelijke gezindten. 

Vorige week meldde ik al hoe het programma eruit zag. Dat was zó veelzijdig en gevuld dat het ondoenlijk is om een representatieve samenvatting te geven van alles wat op de conferentie is besproken. In het kader van deze blog richt ik mij op raakpunten met het werk van Paul Scholten. Die waren er beslist. 

Theologen versus juristen

De titel van de conferentie was: Judentum – der Schatz unserer gemeinsamen Wurzeln; de organisatoren en de doelgroep van de conferentie waren juristen van alle rangen en standen. Het kan niet anders of op een conferentie met zo’n titel en zo’n doelgroep komt de vraag aan de orde wat de Tora nog te betekenen heeft (of kan hebben, of misschien wel móet hebben) voor ons moderne recht. Precies over die vraag schreef ik in mijn blog van een paar weken geleden over De Tien Geboden en ons recht. (Terzijde: de een schrijft Thora, de ander Torah; de Duisters schrijven Tora; wat de juiste spelling is, weet ik niet.)  

Ik verwees in die blog naar de schriftelijke neerslag van het referaat van Matthijs de Blois uit 2018 (te vinden op deze site; scroll naar beneden). Daaruit blijkt dat het vooral theologen zijn geweest die over deze vraag hebben geschreven. In diezelfde blog constateerde ik dat Scholten als jurist aan de andere kant begint, namelijk aan de kant van het recht. En dat blijkt tot een andere uitkomst te leiden dan de tot dan toe ontwikkelde theologische benaderingen. 

Wat was voor mij nu de grote verrassing van de conferentie? Dat de theologen onder de sprekers, beginnend aan de kant van de theologie, op essentiële punten tot dezelfde uitkomsten kwamen als de jurist Scholten! In deze blog wil ik dat toelichten voor het thema “dialectiek”; in een of meer latere blogs wil ik nog andere thema’s toelichten. 

Dialectiek: niet óf-óf, maar èn-èn

Scholten staat onder juristen bekend om zijn “dialectische” denkwijze. Wat houdt dat in? Om dat uit te leggen, moet ik eerst een korte omweg maken. Dialectiek wordt doorgaans opgevat als een drie-eenheid van these, antithese, synthese. Het schema these-antithese-synthese (letterlijk: stelling-tegenstelling-samenstelling) is een type argumentatie dat begint met twee ogenschijnlijk tegengestelde proposities, de these en antithese. De tegenstelling wordt opgeheven in een nieuwe propositie, de synthese (ik citeerde hier Wikipedia). 

Vaak wordt dit denkschema in verband gebracht met Hegel – terecht of (volgens Wikipedia) onterecht, dat laat ik hier in het midden. Maar hier ligt wel de kern van het misverstand als wij Scholten lezen. Want Scholten bedient zich ook van de term dialectiek; maar hij bedoelt er iets anders mee. Typerend voor Scholten is dat bij hem de synthese ontbreekt. Daarmee hangt samen dat het bij hem niet slechts een abstract denkschema is, maar een essentieel stuk van zijn wereldbeschouwing: zó en niet anders zit de werkelijkheid in elkaar. Onze wereld zit vol met tegenstellingen en ons recht ook.  

Die tegenstellingen zijn niet maar schijn, het zijn geen paradoxen; nee, ze zijn reëel – en daarmee dus ook lastig. De belangen tussen bijvoorbeeld individu en gemeenschap kunnen op allerlei manieren botsen. En er is geen logische weg om zulke tegenstellingen of spanningen op te heffen: we moeten ze accepteren en vervolgens in het recht tot pragmatische – en daarmee ook altijd voorlopige – oplossingen komen.  

Tot zover deze schets van de dialectiek bij Scholten. (Wie er meer over wil lezen, verwijs ik naar mijn opstel uit 2019: De dialectiek bij Paul Scholten: haar aard, oorsprong en bronnen, ook hieronder op deze site te vinden; scroll naar beneden). 

Theologie en recht

Over Scholtens dialectiek hebben juristen veel gedebatteerd. Er zijn er die hem onder het schema van Hegel willen persen. Wie schetst mijn verbazing toen ik de eerste spreker op de conferentie hoorde. Elisa Klapheck, Rabbinerin und Professorin für Jüdische Studien, begon haar referaat over Gesetz und Gerechtigkeit bij Genesis 1. Dat hadden wij juristen toch niet verwacht! De Wet –  dat is toch vooral Exodus en Deuteronomium? Prof. Klapheck liet zien dat al in de twee versies van het scheppingsverhaal in Genesis 1 en 2 de twee namen Godsnamen Elohim en Adonai (JHWH) worden opgevoerd. En, zo lichtte zij toe: Elohim wordt in de bijbel ook gebruikt voor rechters, terwijl JHWH staat voor De Barmhartige. Ziedaar de spanning in haar volle heftigheid! Want er is geen sprake van een logische opheffing van de spanning op een hoger niveau, anders dan dat de beide Godsnamen duiden op dezelfde God, Schepper van hemel en aarde. 

In het verlengde daarvan betoogde Guido Baltes, Pfarrer und Privatdozent für Neues Testament, in een later referaat dat er geen tegenstelling bestaat tussen (wat wij noemen) het Oude en het Nieuwe Testament. Het is niet zo dat de God van het OT wezenlijk anders is (een strenge, wrekende God) dan de God van het NT (een barmhartige, genadige God); er is een eenheid: beide – om Paulus te citeren: “de goedertierenheid Gods en zijn gestrengheid” (Romeinen 11:22) – horen bijeen.  

Dialectiek zoals Scholten die opvat, ligt dus diep verankerd in het bijbelse spreken over God. Alsook in de door Hem geschapen werkelijkheid. En dat heeft consequenties. Daarover in een volgende aflevering. 

Verder lezen?

Nu jij!

Wat denk jij? Reageer hieronder!

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.