28 maart 2024 / 

 / 

De demonie van het recht

Donderdagavond 29 februari was er weer een Scholten-leeskring in Rotterdam. Onderwerp: het opstel ”Over den rechtsstaat” uit 1935. Redelijk actueel thema, zou je denken: er is over de rechtsstaat momenteel nogal wat te doen in ons land (en daarbuiten). Maar er was één gebeurtenis die het extra actueel maakte: drie dagen tevoren, op maandag 26 februari, had de Parlementaire Enquêtecommissie Fraudebeleid en Dienstverlening (hierna: de PEC) haar rapport gepresenteerd over de kinderopvangtoeslagenaffaire. Dat rapport viel plotsklaps als een schaduw over de avond heen. Het leverde een geanimeerd gesprek op. 

“Blind voor mens en recht” 

Zo luidt de titel van het rapport van de PEC. De feiten zijn bekend. Met het rapport Ongekend onrecht van de commissie-Van Dam (2021) was duidelijk geworden wat er was gebeurd bij het toeslagenschandaal. Maar de vraag waarom dit heeft kunnen gebeuren, was nog niet beantwoord. Om die vraag te beantwoorden, werd de PEC ingesteld.  

In het rapport van de PEC, dat dus op 26 februari verscheen, worden de politiek, de Kamer, de wetgever, de uitvoeringsorganisaties en de Rechtspraak allen onder vuur genomen. “Staatsmachten zijn ernstig en langdurig tekortgeschoten in het bieden van rechtsbescherming”. De PEC wijst vele fouten aan en concludeert dan:  

”De patronen die hieraan ten grondslag liggen, zijn nog steeds aanwezig. Zonder de juiste maatregelen, veranderingen en waarborgen kan een volgend schandaal zomaar weer gebeuren. De blindheid van de overheid voor mens en recht is niet weg. De commissie doet daarom een aantal aanbevelingen om deze patronen te doorbreken en te voorkomen dat opnieuw mensen worden vermorzeld.”

Ik ga die aanbevelingen hier niet herhalen, ieder kan ze zelf lezen. De kranten hebben er uitvoerig over geschreven en er zal de komende tijd nog veel over gezegd en geschreven worden, zéker in de juridische pers. 

Voor ons op de Scholten-leeskring was de vraag: zijn er lessen te trekken vanuit Scholten naar deze actualiteit? Ja, die lijken er wel te zijn. 

De demonie van het recht 

Meest verrassend voor mij was deze zin uit het opstel:  

”Gelijk de demonie van den staat ligt in de macht — de macht wordt macht ter wille van de macht, zoo ligt die van het recht in de logische consequentie, in ’s menschen neiging met zijn verstand alles te beheerschen.”

Nota bene: “de demonie van het recht ligt in de logische consequentie”. Laat die uitspraak even bezinken. 

Hier wordt, meer dan tachtig jaar voordat het feitelijk gebeurde, de kinderopvangtoeslagenaffaire in haar kern geraakt. De politiek wilde streng en consequent optreden tegen fraude; dit mede naar aanleiding van de zgn. Bulgarenfraude, die vanaf 2013 de gemoederen in beweging had gebracht. Er moest gehandhaafd worden: streng en zeker! Daar was links en rechts het over eens. Dat beleid werd – “logisch consequent”, om met Scholten te spreken – vertaald in strenge wetgeving. Die wetgeving werd – logisch consequent – streng toegepast door de uitvoerende diensten, zoals de Belastingdienst. En die toepassing werd – alweer: logisch consequent – streng gehandhaafd door de rechters. Pas na jaren begonnen wij langzaamaan het foute van al die logische consequenties in te zien. De demonie, noemt Scholten het. Dat is een groot woord. Té groot? 

De demonie van de staat 

In de geciteerde zin heeft Scholten het over de demonie van de staat en die van het recht: “de demonie van de staat ligt in de macht”. Die demonie van de staat had Scholten in ditzelfde opstel al benoemd: “de macht wordt macht ter wille van de macht”. Hij noemt daar de trits gezag, soevereiniteit, totaliteit.  

”Gezag hebben wij onvoorwaardelijk te erkennen, gehoorzamen is een den Christen passende levenshouding. (…) De souvereiniteit van den Staat hebben wij te dragen. Ook zij wordt in de brief aan de Romeinen erkend (Rom. XIII). (…) Maar de totaliteit moeten wij onvoorwaardelijk afwijzen.”

Want in de totalitaire staat wordt de mens geknecht. Scholten verwijst naar “het Duitschland, Italië, Rusland van nu” (nu = 1935). 

Die demonie van de staat zien wij aan alle kanten om ons heen. Hoe is dat in ons eigen land?  

Een van de symptomen van de demonie is, aldus Scholten, dat de staat zich gaat bemoeien met de opvoeding van de kinderen; in Scholtens woorden: de  

”onmogelijkheid van opvoeding in een andere geestesrichting dan de staat voorschrijft. Nergens is de totale staat zoo gevaarlijk dan wanneer hij de jeugd aan zich onderwerpt, de opvoeding bepaalt.”

Dat leverde op onze leesavond een discussie op over de bemoeienis van onze eigen overheid op dit moment met de inhoud van het onderwijs in ons eigen land. Gaat die bemoeienis langzamerhand niet te ver? Waar ligt de grens? 

Is er een remedie? 

Er zijn vele visies op de oorzaken van de ontsporing in de toeslagenaffaire. Een aantal daarvan kwam op onze leesavond ook ter sprake; ik hoop er in een volgende aflevering van mijn blog op terug te komen. Er is misschien ook niet één ultieme oorzaak.  

Scholten noemt wel één ultieme remedie (als ik het zo mag uitdrukken). De demonie ontstaat als het recht losraakt van zijn fundament. Dat fundament is: de scheiding van goed en kwaad. Waar die scheiding precies ligt, moet per geval en in elke historische situatie opnieuw bepaald worden, dat is niet voor eens en voor altijd vast te leggen. “Maar wel zijn er richtsnoeren. En die geeft ons de Wet in theologischen zin. De tien geboden zijn voor ons de grondslag van ieder recht”.  

Vermoedelijk (maar zeker weten doen we het niet) heeft Scholten hier vooral de laatste zes geboden op het oog: toon eerbied voor je vader en moeder, pleeg geen moord en geen overspel, steel niet, beschuldig een ander niet op valse gronden, zet je zinnen niet op andermans eigendom (zoals zijn vrouw, slaaf, huis en ezel). Dat lijken inderdaad basisnormen voor een leefbare samenleving.  

Was een kernpunt in de kinderopvangtoeslagenaffaire niet dat mensen op ontoereikende gronden werden verdacht van fraude? Zo zijn we met die oude Tien Geboden inderdaad heel dicht bij huis. 

– – – – – 

Het opstel “Over den rechtsstaat” is te vinden op https://paulscholten.eu/cp/wp-content/uploads/12.pdf

Verder lezen?

Nu jij!

Wat denk jij? Reageer hieronder!

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.